Category Archives: Uncategorized

– „Otcjepljenje ugnjetenih naroda u posebne države“

Radovan Radonjić, akademik: „Otcjepljenje ugnjetenih naroda u posebne države“

„Crnogorsko pitanje treba posmatrati kao dio balkanskog pitanja. Ono će definitivno moći da se riješi samo u slobodnom (federativnom) savezu svih nacija na Balkanu, pa i Crne Gore kao istorijski zasebno postale jedinice u političkom, ekonomskom i kulturnom smislu“

Mada krupna, ovakva promjena stava jugoslovenskih komunista prema nacionalnom pitanju, prema ocjeni Kominterne, nije sezala do suštine problema. Na kongresu te organizacije, održanom sredinom 1924. godine, nije prihvaćeno stanovište KPJ da je stvaranje jugoslovenske države bio progresivan čin, u interesu klasne borbe proleterijata. Umjesto toga, ukazano je da „u novonastalim (malim) imperijalističkim državama“ kakve su Poljska, Rumunija, Čehoslovačka, Jugoslavija i Grčka, pravo naroda na samoopredjeljenje mora doći do izražaja u paroli „otcjepljenje ugnjetenih naroda u posebne države“. Povinujući se tim upozorenjima, KPJ je krajem novembra 1924. godine zaključila: da nacionalno pitanje nije puko ustavno pitanje i da se ne može riješiti samo ustavnim promjenama; da se rješavanje nacionalnog pitanja putem prava na samoopredjeljenje ne može odlagati do pobjede proleterijata nad kapitalizmom; da ona sama mora da „povede u mnogo jačoj mjeri borbu protiv šovinizma vladajuće nacije a za pravo samoopredeljenja do otcjepljenja sviju ugnjetenih nacija“; da joj je, stoga, dužnost da „pomaže pokrete ugnjetenih nacija u cilju formiranja nezavisnih država, kako Hrvatske, tako i Slovenije, Makedonije i Crne Gore i radi oslobađanja Albanaca“.

Novi kurs

Saglašavajući se s tim zaključcima, Staljin je u junu 1925. godine lansirao tezu da nacionalno samoopredjeljenje u Jugoslaviji nužno podrazumijeva promjenu njenih granica koje su se formirale kao „posljedica ratova i nasilja“ i zato se ne smiju pretvoriti u „polaznu tačku i zakonitu obavezu za rješavanje nacionalnog pitanja“.
Crnogorci se u oficijelnim nomenklaturama KPJ tada još ne spominju kao posebna nacija, ali se pravo na samoopredjeljenje odnosilo i na njih. Zato crnogorski komunisti prihvataju obaveze u političkoj promociji novog kursa i, na svojoj Oblasnoj konferenciji 1925. godine zaključuju da treba uvijek da istupaju „za samoopredljenje Crnogoraca, uključujući i otcjepljenje“. Nakon što je nova orijentacija potvrđena i na III kongresu KPJ, održanom 17 – 22. maja 1926. godine, kod njih je preovladalo uvjerenje da „crnogorsko pitanje treba posmatrati kao dio balkanskog pitanja, a ono će definitivno moći da se riješi samo u slobodnom (federativnom) savezu svih nacija na Balkanu, pa i Crne Gore kao istorijski zasebno postale jedinice u političkom, ekonomskom i kulturnom smislu“. Olakšavajućom u tom pogledu smatrala se „okolnost što Crnogorci bez razlike po pripadnosti ovoj ili onoj partiji ili klasi s poštovanjem govore o Rusiji i njenoj ogromnoj ulozi u rješavanju međunarodnih pitanja, među kojima i crnogorskog pitanja koje je, po njihovom mišljenju i uvjerenju, još otvoreno i da ga može riješiti samo Rusija“.

Glavni cilj

Takva uvjerenja dijeli i njihov predstavnik na III kongresu KPJ Nikola Kovačević, kad kaže: „Naše ranije držanje u nacinalnom pitanju potpuno je odbačeno. Ako bi sad bio plebiscit, 80 do 90 odsto glasalo bi za otcjepljenje“. Od tada, za narednih nekoliko godina, crnogorski komunisti će kao svoj glavni cilj isticati borbu za samoopredjeljenje naroda u Crnoj Gori i borbu za sovjetsku republiku Crnu Goru u okviru balkanske federacije. Na tom fonu, njihova izborna platforma za opštinske izbore 1926. godine nalaže obrazovanje bloka crnogorskog radnog naroda sa federalistima, odnosno agitovanje parolama: „Savez radnika i seljaka, pravo samoopredjeljenja do otcjepljenja Crne Gore, republika i radničko – seljačka vlast“. Isti smisao ima i njihova kritika federalista 1927. godine, zbog navodnog odricanja od samoopredjeljenja, uz napomenu da su crnogorski komunisti opredijeljeni „za ulazak Crne Gore u federaciju balkanskih radničko-seljačkih republika, u kojima će narod Crne Gore dobiti svoje puno pravo samoopredjeljenja“.

Akcije masa

Podršku u takvoj orijentaciji dobili su i od IV kongresa KPJ (1928) u čijoj rezoluciji je bilo zapisano da se „konačno oslobađanje Crnogorskog naroda može osigurati samo izvojevanjem radničko – seljačke vlasti i stvaranjem Balkanske federacije radničko-seljačkih republika“, usljed čega će Komunistička partija „najpunije pomagati sve akcije masa koje vode k obrazovanju nezavisne Crne Gore“. Na putu ka tom cilju crnogorski komunisti će osobitu pažnju posvetiti svojoj „opštoj obavezi“, koju je u kontekstu nove „nacionalne politike“ utvrdio III kongres KPJ, a koja se odnosi na „sistematsku“ borbu: „1. za najpuniju političku građansku ravnopravnost, bez obzira na nacionalnu pripadnost; 2. za neograničenu upotrebu maternjeg jezika svuda i na svakom mjestu; 3. za obavezno školovanje o državnom trošku na maternjem jeziku; 4. protiv kolonizacione politike koja ima za cilj nasilno srbiziranje nesrpskih krajeva; 5. protiv isključivanja pri izvođenju agrarne reforme seljaka nesrpskih nacija; 6. protiv politike većeg poreskog opterećivanja nesrpskih oblasti, jer to opterećenje u krajnjoj liniji pada na leđa siromašnih radnih masa u tim oblastima, koje su na taj način izložene dvostrukoj eksploataciji srpske imperijalističke i svoje buržoazije; 7. protiv centralističkog Vidovdanskog ustava, koji onemogućava svaki nacionalni, ekonomski, politički i kulturni razvitak nesrpskih nacija“.

Drugačiji tretman

Građansko-revolucionarna kontroverza u Crnoj Gori tokom svoje druge faze poprima, formalno i faktički, obilježja koja do tada nije imala. Radilo se ne samo o drugačijem tretmanu nacionalnog pitanja, nego i drugim važnim i neizbježnim posljedicama monarhističke diktature, uspostavljanje državnim udarom (6. januara 1929) – po uzoru na totalitarizme u Italiji i Njemačkoj, ali u nekim elementima i radikalnije od njih. To se u prvom redu odnosi na činjenicu da novouspostavljeni režim tendenciozno i realno eliminiše gotovo sve oblike tek začete građanske demokratije, zabranjuje rad političkih stranaka, raspušta Skupštinu i ukida parlamentarizam, koji je po riječima kralja Aleksandra „postao smetnja za svaki plodni rad u državi“. Diktatura je, osim toga, donijela još jedno nasilje: po uzoru na francuska „rješenje“ od 1791. godine, sračunata na „teritorijalno utapanje“ manjih naroda radi njihove lakše asimilacije poništene su granice bivših istorijskih oblasti i izvršena je nova teritorijalna podjela zemlje na devet banovina koji su dobile naziv po hidronimima (Dravska, Savska, Drinska, Vrbaska, Primorska, Zetska, Dunavska, Moravska i Vardarska).

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-21&id=209511

Feljton – Subota, 21. maj 2011. godine

Advertisements

– Ustav iz 1931. ozakonio unitarizam

Piše Radovan Radonjić, akademik: Ustav iz 1931. ozakonio unitarizam

„Režimi iz Beograda suviše su mnogo ispoljili nekakvu hegemoniju Srbijanaca i njegovali kult srbijanstva za onih deset godina da je to postalo nepodnošljivo“ (Zemljoradnička stranka u Crnoj Gori)

Usvajanjem novog ustava, septembra 1931. godine, dato stanje se još više pogoršava. Mada donesen s namjerom da sanira neke od najtežih posljedica monarhističke diktature, taj ustav ozakonjuje potpuni unitarizam u državnoj organizaciji i proklamuje postojanje samo jednog naroda. Unitarni koncept se brani uprkos činjenici: da državna cjelovitost nema uporišta u ekonomskoj integraciji, budući da strategija ekonomskog razvoja prati logiku političkog integralizma i prilagođava se njegovim sadržajima; da tobože narodno jedinstvo, postignuto integralističkim eksperimentom in vivo, daje novu snagu ionako jakom etnocentralističkom logosu; da odbrana etničkog prostora od spoljnih nasrtaja ne podrazumijeva internu zaštitu subjektiviteta pojedinih nacija; da se rješenje nacionalnog pitanja ne traži u procesu demokratske transformacije ukupnog društva već u kontekstu megalomanskih istorijskih analogija i namirivanja „davnašnjih dugova“; da se djelovi zemlje, odranije zapljusnuti građanskim kodeksom i sadržajima života, još više udaljavaju od prostora karakterističnih po tzv. levantiskoj duhovnoj strukturi; da unutrašnji partikularizmi, koji uveliko nadmašuju „narcizme malih razlika”, proizvode nekonzistentnu spoljnu politku; da vjerski antagonizmi sprečavaju bilo kakvu „duhovnu sintezu”.

Priznavanje nemoći

Kompromis Srba i Hrvata, postignut osam godina kasnije sporazumom od avgusta 1939. godine o stvaranju Banovine Hrvatske i davanju ovoj političko-teritorijalne autonomije – kao svojevrsno priznavanje nemoći Beograda da Zagrebu sasvim nametne svoj diktat, odnosno nemoći Zagreba da se tog diktata sasvim oslobodi – još više usložnjava datu situaciju: zajednička država se formalno dijeli na dvije interesne sfere; dalje se zaoštava međusobni odnos triju „konstitutivnih“ naroda; regionalni partikularizami jačaju i bez pomoći sa strane; „nekonstitutivni“ narodi i pokrajine tonu u još veće bespravlje.
Pod uticajem tog i takvog jugoslovenskog prestrojavanja – kojima se, s jedne strane, radikalno pogoršava pozicija svih „nekonstitutivnih“ pokrajina i nacija novoj državi i, s druge strane, zatežu do kidanja odnosi između Srbije i Hrvatske – pluralizam „parlamentarnog perioda“, karakterističan po relativno širokoj lepezi društvenih pitanja i problema kojima se bave politički subjekti, ustupa mjesto imperativu opredjeljenja „za“ ili „protiv“ novog ustavnog koncepta, koji diktaturu od privremene mjere pretvara u sistem trajne vladavine. Akteri nove bipolarizacije, čiji jedan dio sve odlučnije stremi revolucionarnim idejama i solucijama, nemaju razumijevanja za bilo koju i bilo čiju „neutralnost“. Rezistentni su na svaki pokušaj tzv. cvijećevskog „filozofiranja“ o složenosti i iskušenjima „etničke integracije“ u zajedničkoj državi.

Nemanje sluha

Ne tolerišu „neodređenost“ u procjeni valjanosti i dometa zajedničke države, kakvu nudi iskaz (Andrije Jovićevića) „da se ne može reći da od ujedinjenja nije ništa učinjeno za Crnu Goru“ i da se ne može tvrditi da je stanje u njoj gore nego je bilo prije ujedinjenja, iako nije riješeno ni jedno od važnih pitanja na kojima Crna Gora temelji nadu u svoj „privredni, ekonomski i kulturni preporod“. Nemaju sluha ni za kritike kakva je ona vođa Zemljoradničke stranke na račun beogradske vlasti, u kojoj se kaže: „Režimi iz Beograda suviše su mnogo ispoljili nekakvu hegemoniju Srbijanaca i njegovali kult srbijanstva za onih deset godina da je to postalo neodnošljivo“. Umjesto toga, oni nameću pravilo političkog ponašanja „bez ambivalencija” u odnosu na „narodno i državno jedinstvo“, u čijoj osnovi se nalazi „apsolutno načelo vlade“ P. Živkovića, sadržano u njenoj deklaraciji od 4. jula 1930. godine, u iskazu „jedan narod, jedno nacionalno osjećanje“. To načelo se, po uvjerenju njegovih tvoraca i sljedbenika, moglo prihvatiti ili odbaciti, ali ne i „kombinovati“ sa nekim drugim načelima i solucijama. U crnogorskom postrojavanju spram tog načela građanske stranke su se našle na jednoj, a revolucionarno orijentisane grupacije predvođene komunistima na drugoj strani. Svojevrsna centristička pozicija koju su zauzeli federalisti nije ublažila tu podjelu, niti je imala uticaja na njen krajnji ishod. Ukliješteni između „pravovjernih“ sljedbenika srpske nacionalne ideje i podbornika „klasne discipline“ koji su isključivo iz rakursa svog revolucionarnog uklona fokusirali cjelokupnu crnogorsku društvenu zbilju, federalisti su mogli samo ili da se povijaju i uzmiču pod pritiscima jednih i drugih ili da se nekome od njih priključe.

Drugačija vizija

„Zabranjenim“ srpskim strankama u Crnoj Gori prestrojavanje za djejstvo skladno imperativnim i imperijalnim zahtjevima nove konstrukcije predstavljalo je znatno veći organizacioni nego politički problem. Ni kod jedne od njih nije bilo dileme oko toga da li podržati pregnuće svog kralja da „krajnjim sredstvima“ sačuva njihov ideal – „zajedničku državu“. Naprotiv, uporno će i do kraja zahtijevati da se slijedi taj kurs, neprekidno ponavljajući da je „dužnost svakog građanina Jugoslavije da svojim privrednim i svim drugim postupcima respektuje i utvrđuje red i sigurnost svoje zemlje, jačajući njenu unutrašnju situaciju, snažeći tako svoju zemlju spolja i iznutra. Biti opozicija, za njih nije značilo biti protiv tog cilja, već imati drugačiju viziju u pogledu puteva i sredstava njegovog ostvarivanja. Organizaciono prestrojavanje srpskih građanskih partija u Crnoj Gori, saobrazno mogućnostima i zahtjevima koje je određivao sistem monarhističke diktature, nije donijelo ništa novo, budući da se odvijao tempom i na način koji nije dovodio u pitanje njihovu punu angažovanost u političkom životu zemlje. Njihov raniji „nacionalni kurs” nastavljen je kao u opštejugoslovenskim političkim strankama, nastalim na platformi očuvanja narodnog i državnog jedinstva – Jugoslovensko radikalno-seljačkoj demokratiji (JRSD), koja će od 1933. djelovati pod nazivom Jugoslovenska nacionalna stranka (JNS), i Jugoslovenskoj radikalnoj zajednici (JRZ), tako i u raznim opozicionim blokovima i partijama.

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-23&id=209615

Feljton – Ponedjeljak, 23. maj 2011. godine

– „Jako srpstvo, jaka Jugoslavija“

Klikni na sliku za uvećani prikaz

– Crna Gora žrtva srpske eksploatacije

Radovan Radonjić, akademik:  Crna Gora žrtva srpske eksploatacije

„Naravno da mi ovim tipovima ne branimo, sada ako hoće u Cigane, ali je danas svim Crnogorcima od paora do intelektualca znano da je u Crnoj Gori nastanjena najčistija rasa srpskog naroda“. (Kritika čelnika Zemljoradničke stranke upućena Crnogorskoj (federalističkoj) stranci)

I drugi demokratski prvaci, slično Nikoli Škeroviću, svoje nezadovoljstvo stanjem u koje je Crnu Goru dovela ta „polovičnost“, iskazuju kroz kritiku mjera centralne vlasti, ali bez dovođenja u pitanje sistemskih rješenja ili ispoljavanja ambicija da se promjenom ovih promijeni načelo „centralne politike“. Umjesto toga, uglavnom se zadovoljavaju filozofemom koju 1936. godine formuliše advokat Nikola Đonović u svojoj knjizi: Zahtjevi Crne Gore, a koja glasi: „Mi Crnogorci moramo voditi složno borbu ne da se odvajamo ili iz države izlazimo, već da u državi dođemo do vlasti, koja nam je potrebna da rešimo svoja pitanja“.

Osnovni reper

Ideolozi Zemljoradničke stranke i u novim okolnostima ostaju na braniku, kako kažu, „zavjetne misli srpskog imena i plemena“, koja se u zajedničkoj državi može očuvati jedino njenim unitarističko-centralističkim ustrojstvom. To osobito važi za grupaciju okupljenu oko „Slobodne misli“, kojoj je kao osnovni reper u pogledu politike državnog jedinstva i dalje služilo načelo, što ga je formulisao Novica Šaulić 1924. godine, da pošto nema nikakve suštinske razlike između „Srba iz Crne Gore i Srba iz Srbije“, oni ne žele ni bilo kakvu „formu koja ih dijeli i razdvaja“. Takav pristup pitanju jugoslovenskog zajedništva, potvrđuju i riječi Marka Vujačića: „I juče u opoziciji i danas kada smo se našli u vladi, mi svoj stav u pogledu zajednice srpskog plemena nijesmo mijenjali. Kroz najteže borbe u istoriji, mi Srbi iz Crne Gore i oni iz Srbije i ostalih krajeva borili smo se za slobodu slovenskih plemena na našem Jugu, pa tu borbu i dalje ima da produžimo“.

Tri plemena

Sigurni u svoju nepatvorenu srpsku pripadnost, „zemljoradnički čelnici“ žestoko reaguju na tvrdnje federalista da je Crna Gora žrtva srpske eksploatacije, pa u „Slobodnoj misli“ od 6. novembra 1938. godine, kažu: „Naravno da mi ovim tipovima ne branimo, sada ako hoće u Cigane ali je danas svim Crnogorcima od paora do intelektualca znano da je u Crnoj Gori nastanjena najčistija rasa srpskog naroda“. Zainteresovanost za očuvanje te „rasne čistote“, koja se može ostvariti samo biološkim (krvnim) nemiješanjem sa drugima, nije ih odvratila od ideje utapanja Crne Gore i Crnogoraca u jugoslovenski unitarističko-centralistički melting pot, odnosno od želje da sva „jugoslovenska braća“ ostanu na okupu pod srpskom kontrolom. Zato, i kad budu podržali koncept lansiran povodom sporazuma Cvetković-Maček o podjeli „zajedničke države“ na tri dijela (srpski, sa sjedištem u Skoplju; hrvatski, sa sjedištem u Zagrebu; slovenački, sa sjedištem u Ljubljani), dok bi Beograd kao prijestonica ostao slobodan grad, neće prestati da govore kako je Maček „najveći Hrvat i najveći Srbin“. Iz istog razloga, neće priznati da se u zemlji poslije formiranja Banovine Hrvatske bilo što važnije promijenilo. Ipak, uvjeravao je Marko Savićević u „Slobodnoj misli“od 10. marta 1940. godine, „svi smo mi svjesni (izuzeci su – barem za mene – tendenciozni i neznalački) da smo tri plemena jednog te istog naroda – bar po zajedničkom porijeklu kad ne već po zajedničkom životu (pa eto i po „jednakoj kulturi“) “.

Težak položaj

Nasuprot građanskim partijama prosrpske orijentacije, Crnogorsku (federalističku) stranku monarhistička diktatura dovodi u krajnje težak položaj. Dio njenih pristalica, „zbunjen obrtom događaja“, sasvim se pasivizirao. Neki su, procjenjujući da novonastala situacija ne daje federalistima nikakvu šansu, stali uz režim. Kod ostalih je preovladalo uvjerenje da stranka treba da nastavi rad do ostvarenja svog glavnog programskog cilja, ali uz različito shvatanje mogućnosti da se u tom uspije. Pod uticajem ovih potonjih federalisti su se, nakon dvogodišnjeg prekida aktivnosti, vratili u politički život i tokom 1934-1937. godine pokušali, zajedno s komunistima, da pruže otpor režimu. Njihovo nastojanje da i novim okolnostima zadrže svoj „stari“ prilaz crnogorskom državnom pitanju, međutim, nailazi na mnoge prepreke ne samo od strane režima, već i iz „konkurentskih“ opozicionih krugova. Komunisti su, tako, i dalje stajali iza ocjene koju je izrekao Gojko Samardžić 1926. godine, konstatujući da „dosadašnji rad crnogorskih federalista treba da pretrpi najoštriju kritiku kako u pogledu akcionom tako i upogledu programskom“, jer „njihov program, nepočivajući ni na kakvoj naučnoj bazi niti objektivnoj analizi ekonomske i političke situacije u svijetu, na Balkanu, u Jugoslaviji i u Crnoj Gori, pun je sitnoburžoaskih illuzija i zabluda“.

Reagovanje federalista

Opozicione stranke srpske orijentacije, pak, čak i onda kada su eventualno imale razumijevanja za federalističku ideju kao takvu, Crnogorskoj stranci nijesu mogle da oproste „potonje nevjerstvo“, tj, njen otklon od ranije sopstvene teze da su Crnogorci dio srpskog naroda. Poseban animozitet prema tom „novom federalističkom izdajstvu“ iskazuje Jovan Ćetković u „Slobodnoj misli“ od 23. avgusta 1936. koji, optužujući federaliste da svojim antisrpskim „šarlatanskim teorijama“ odveć poltronišu Hrvatima, kaže: „Mržnja prema Srbima i Srbijancima toliko je zaslijepila neke naše Crnogorce, da u tom sljepilu i mržnji idu tako daleko, da danas preko brošura i izvjesnih listova javno ispovijedaju da Crnogorci nijesu Srbi, već da čine posebnu crnogorsku naciju“. Federalisti, dakle, objektivno i subjektivno nijesu predstavljali onu političku snagu u zemlji, čijim bi se zaslugama moglo pripisati stvaranje dominantnog „separatističkog“ raspoloženja. To, međutim, ne znači da oni nijesu politički i teorijski reagovali na eskalaciju velikosrpskog hegemonizma na platformi i integralnog jugoslovenstva. Naprotiv, oni u monarhističkoj diktaturi vide kako čin kojim je „objavljen rat federalizmu i federalistima, i to rat koji će se voditi „svim sredstvima“ – o čemu uostalom govori činjenica da je kralj uzeo svu državnu vlast u svoje ruke, a „narodu naredio da mu se pokorava“- tako i dokaz da je diktatura bila „posljednji i dugo pripremani napor Srbije da ostale zemlje podloži svojoj vladavini“. Takva njena svojstva posebno potencira Sekula Drljević, jedan od federalističkih prvaka, a objašnjavajući da su lako prepoznatljiva u sistemu vlasti promovisanom tzv. oktroisanim Ustavom od 1931. godine. Konkretno, on kaže: „Ustavom su stvorena dva kolektivna državna organa. Jedan je nazvan Narodna skupština, a drugi Senat. Polovinu Senata imenuje diktator. Drugu polovinu osigurao mu je izborni zakon.“

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-25&id=209794

Feljton – Srijeda, 25. maj 2011. godine

– Crnoj Gori nedostaje samo „sloboda“

Radovan Radonjić, akademik: Crnoj Gori nedostaje samo „sloboda“

Po mišljenju federalista, problem Crne Gore nije u materijalnoj ili bilo kojoj drugoj oskudici, već u nemanju prava da svoje prirodne potencijale i dobra koriste na način koji njoj odgovara

I u narodnoj skupštini osigurana je diktatura izbornim zakonom. Članovi obaju tijela biraju se javnim glasanjem. Zemlje nemaju čak ni pravo isticanja svojih kandidata. Moraju imati zajedničku kandidatsku listu s drugim zemljama. Srbijanski front postao je svemoćan. Ovjekovječena je vladavina Srbije nad ostalim zemljama. Dobrim dijelom to je razlog što Drljevića, u Uputstvima uoči opštinskih izbora 1935. godine, upozorava: „Za nas su radikali, demokrati, zemljoradnici i JRZ isto. Na jedinstvo svih srbijanskih stranaka protiv Crne Gore, odgovorite jedinstvom crnogorskog fronta protiv svih njih. Ovo važi za opštinske izbore. Ovo važi za vazda“.

Neće pod okupacijom

Jedinstvo na kome Drljević insistira nije postignuto – ne samo na crnogorskom planu, nego ni unutar same federalističke stranke. Dio federalista i dalje je ostao pri stavu da je crnogorsko pitanje u osnovi ustavno pitanje i da se može riješiti preinakom tog akta, odnosno drugačijim (pravednijim i povoljnijim) političkim tretmanom Crne Gore u zajedničkoj državi, te bržim rješavanjem njenih ekonomskih, socijalnih, kulturnih i drugih problema. Oni su smatrali da je to i jedina platforma na kojoj je moguće tražiti rješenje crnogorskog pitanja. Ostajući vjerni srpstvu i jugoslovenstvu, neki od federalista iz ove grupacije pokazaće se 1941. godine veoma rezistentnim prema ideji „nezavisne“ Crne Gore pod italijanskim protektoratom. Jedan od njih, na ponudu da bude ministar u vladi takve Crne Gore, spremno će uzvratiti: „Ja sam se lično i kao narodni poslanik u bivšem jugoslovenskom parlamentu zalagao za bolji ekonomski položaj Crne Gore i zastupao politički oblik uprave, koji bi, po mom mišljenju, bio najkorisniji za Crnu Goru, ali u granicama Jugoslavije. Kad Jugoslavije više nema, ja pod okupacijom neću da budem ništa više nego što jesam – rob“.

Pravo na državu

Nešto kasnije, ista ličnost će prihvatiti da bude član Đurišićevog četničkog Nacionalnog komiteta za Crnu Goru. Taj komitet je takođe djelovao pod okriljem i uz obilatu pomoć i podršku okupatora, ali mu je cilj bio drugi: težio je uspostavljanju velike Srbije a ne nezavisne Crne Gore.
Grupacija federalista okupljena oko glavnih ideologa stranke ne dijeli takva uvjerenja i orijentaciju. Štoviše, smatrajući da su uzroci problema koji se javljaju povodom crnogorskog državnog pitanja znatno složeniji i mnogo dublji od onih puke organizacione prirode, oni sve više raskidaju sa svojom „srpskom“ političkom prošlošću i prestrojavaju se na kolosijek „autentičnih crnogorskih“ aspiracija i solucija. U njihovim osvrtima na „korijene“ Crnogoraca više se ne srijeću „nijansiranja“ na Srbe i Srbijance, uz obaveznu napomenu da Crnogorci pripadaju prvima, ali kao njihov najbolji dio. Nema više ni poređenja poput onog od 1925. godine, da u srpstvu po broju „niko manji od Crne Gore, ali po glasu slave, čojstva i viteštva niko veći”. Nema takođe ni pokušaja da se „krvnički“ odnos Beograda prema Crnoj Gori objasni „infiltracijom stranog elementa“ (Grka, Cincara, Jevreja, Cigana) u „srpsko duhovno biće“, kako to implicira priča da kad su „srbijanski seljaci, pod vođstvom Crnogoraca osvojili Beograd 1804. bilo je Srba svega nekoliko nosača na velikoj pijaci u Beogradu”. Konačno, ovi federalisti su napustili i tezu o „jugoslovenskoj civilizaciji”, koju je Sekula Drljević lansirao 1928. godine, s ciljem da, u interesu prevladavanja stalnih nesporazuma u međusobnim odnosima srpskog, hrvatskog i slovenačkog „nacionalnog individualiteta”, isključi nacionalnost kao osnovu rješavanja državnog uređenja. Gotovo sva prisjećanja na zajedničko porijeklo, istoriju i sudbinu Srba i Crnogoraca, jednako kao i sva podsjećanja kako su Crnogorci kao esencija srpstva dali ovome prave vrijednosti, uključujući i svijest o revoluciji i pravu da ponovo ima svoju državu, svoju viziju civilizacije utemeljene na jugoslovenskoj državnoj ideji – ovi federalisti zamjenjuju govorom o nacionalnom pitanju Crnogoraca.

Nacionalno pitanje

Oni, doduše, i dalje ostaju na pozicijama federalizma, jer ovaj smatraju superiornijim od drugih oblika uređenja složenih država, ali federalizma koji crnogorsko pitanje akceptira kao eminentno nacionalno pitanje, tj. kao pitanje koje se neće i ne može rješavati po osnovu drugačijeg administrativnog rasporeda teritorija i vlasti unutar srpstva, već po osnovu prava Crnogoraca da kao i svaka druga nacija imaju svoju državu. Po njima, problem Crne Gore nije u materijalnoj ili bilo kojoj drugoj oskudici, već u nemanju prava da svoje prirodne potencijale i dobra koriste na način koji njoj odgovara. Ili, kako kažu, Crnoj Gori nedostaje „samo sloboda da te svoje ljude, energije i sve to zemaljsko blago pokrene iz svog ležišta, da ga upotrijebi na najbolji način za svoj narod i zajednicu, pa da to bude Cvjetna, a ne Crna Gora“.
Opredjeljenje za koncept federalizma, u čijoj osnovi se, osim ideje ravnopravnosti po državnoj liniji, nalazi i ideja nacionalne ravnopravnosti, nametnulo je ideolozima Crnogorske stranke obavezu da dokažu da Crnogorci jesu nacija, te da Crnogorci i Srbi u nacionalnom smislu nijesu isto. Tim zadatkom – veoma složenim, kako zbog toga što svijest Crnogoraca o sebi kao posebnoj naciji nije bila odveć razvijena, tako i zbog toga što je i među federalistima bilo poprilično onih koji tezu o crnogorskoj nacionalnoj posebnosti ranije nijesu prihvatili – bave se, više od ostalih, Savić Marković Štedimlija i Sekula Drljević. Pristupajući predmetu svog istraživanja na isti način na koji će to koju deceniju kasnije učiniti istoričari Bogo Grafenauer i Relja Novaković, federalistički ideolozi dolaze do jedinstvenog zaključka da nema pouzdanih dokaza o srpskom porijeklu Crnogoraca. Na pitanje ko su i odakle su Crnogorci, međutim, različito odgovaraju.

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-26&id=209903

Feljton – Četvrtak, 26. maj 2011. godine

– „Crnogorci su etička i etnička posebnost“

Radovan Radonjić, akademik: „Crnogorci su etička i etnička posebnost“

Među Crnogorcima, koji su se generalno našli na najžešćem udaru monarhističke diktature, svakako je najteže bilo komunistima. Isto tako, i odgovor komunista na nasilje kojem su bili izloženi bio je najžešći. Pri tome, nije se radilo samo o očajničkom otporu nekoga kome je sve uskraćeno, uključujući i pravo na postojanje

Štedimlija, tako, oslanjajući se na srednjovjekovni spis Regnum Selavorum (poznatiji kao Ljetopis popa Dukljanina), odgovor da to pitanje traži u predanju o hrvatskom porijeklu Crnogoraca, što je uslovilo da u svojoj knjizi Osnovi crnogorskog nacionalizma napiše da su Crnogorci na prostore svoje današnje zemlje „došli kao Hrvati i pod tim imenom u njoj živjeli nekoliko vjekova, a tek kasnije, kad je bila stvorena srednjovjekovna srpska država, u čiji je sastav ušla prethodnica današnje Crne Gore, Zeta, počela je pod uticajem i pritiskom autoriteta nove države da se gubi hrvatska u korist srpske nacionalne svijesti kod predaka današnjih Crnogoraca“.

Dinarski narodi

Drljevićev odgovor na pomenuto pitanje, pak, temelji se na rezultatima analize koja se u tom pogledu poziva na autoritete: Jovana Cvijića, koji je isticao „razliku između dinarskih naroda slovenskog jezika i Srba“, misleći da je „ta nejednakost samo posljedica nejednakih uslova, pod kojima su se odijeljeno, u posebnim državama, razvijali kroz sve vjekove istorije“; Živojina Perića, „jednako znamenitog srpskog naučnika i profesora beogradskog univerziteta“ , koji kaže „da su Crnogorci etička i etnička posebnost“; Alfreda Rozenberga, ministra njemačkog Rajha i autora poznatog djela Mit dvadesetog vijeka, koji kaže „da su junaštvo i čast mitos dinarskih naroda jednako kao i Germana, čime na nesumnjiv način odvaja dinarske narode od ostalih naroda Jugoistoka“. To je razlog što Drljevićeva teza o nacionalnoj posebnosti Crnogoraca glasi: „Rase su zajednice krvi, a narodi su istorijske tvorevine. Crnogorski narod po jeziku pripada slovenskoj jezičkoj zajednici, a po krvi grupi onih naroda, koji su poznati pod imenom dinarskih naroda. Ovi narodi su, po savremenoj nauci o evropskim rasama, potomci Ilira, koji su primivši jezike drugih rasa, napustili i svoje ilirsko ime, ali je ilirska krv u zajednici s geopolitičkim položajem i istorijom i dalje ostala stvaralac njihove kulture. Otuda postoji ne srodnost nego jedinstvo stanovitih kulturnih oblika kod dinarskih naroda, počevši od Albanaca do Južnih Tirolaca, koji su pogermanjeni Iliri“.

Velikosrpski nasrtaji

Dobrim dijelom i pod uticajem ovakvih koncepcija svojih ideologa, federalisti će projekat trodjelnog ustrojstva „zajedničke države“, čiji bi jedan od elemenata trebalo da bude Srpska banovina, dočekati „nijansirano“ kritički. Jedni će, naime, tom konceptu suprotstaviti ideju crnogorske banovinske samouprave u okviru nove srpske zajednice, dok će drugi čvrsto zastupati stanovište da Crna Gora ni na koji način ne treba da ostane u okviru Srpske banovine. Dio ovih potonjih, blizak Rozenbergovim shvatanjima da su državni oblici prolazni, a da je nacija „početak i kraj kome sve drugo treba da se potčini“, i uvjereni da crnogorske nacionalne i državne interese treba jednom za svagda zaštititi od hegemonističkih velikosrpskih nasrtaja, usvaja 1941. godine izjavu o poništenju odluka Podgoričke skupštine i proglašava nezavisnu Crnu Goru pod italijanskim patronatom.

Najvažniji zadatak

Među Crnogorcima, koji su se generalno našli na najžešćem udaru monarhističke diktature, svakako je najteže bilo komunistima. Isto tako, i odgovor komunista na nasilje kojem su bili izloženi bio je najžešći. Pri tome, nije se radilo samo o očajničkom otporu nekoga kome je sve uskraćeno, uključujući i pravo na postojanje. Nepomirljiv odnos prema postojećoj vlasti i njenim postupcima, komunistima je diktirala i vlastita programska orijentacija u pogledu mijenjanja datog društvenog stanja u cjelini. Štoviše, ocjena VI kongresa Kominterne da je zaoštravanjem opšte krize kapitalizma u svijetu stvorena „predrevolucionarna situacija“, odnosno obaveza utvrđena na IV kongresu KPJ o stvaranju nezavisnih nacionalnih država, nalagala im je da rušenje vojnofašističke diktature učine svojim prvim i najvažnijim zadatkom. Saglasno tom imperativu, rukovodstvo KPJ je svojim proglasom iz februara 1929. godine pozvalo radničku klasu i seljaštvo na oružanu revolucionarnu borbu „za rušenje apsolutističkog režima i za vlast radnika i seljaka“. Oružani ustanak protiv režima, koji je označen kao oličenje fašizma velikosrpske buržoazije, trebalo je da počne odmah. Smatralo se da „činjenica da KP nema većinu radnika za sobom ne smije ni u kom slučaju da služi kao opravdanje za pasivnost“.
Zanos komunista idejom o revoluciji „sad i ovdje“ nije dugo trajao. Nakon potpunije analize unutrašnjih (ne)prilika za izvođenje revolucionarnog prevrata, taj čin je odložen za neko pogodnije vrijeme.

Revolucija nužna

Ocijenjeno je da „moment još nije zreo za jedan opšti revolucionarni ustanak masa“, a da bi „svaki izolovani delimični ustanak samo u Crnoj Gori bio ugušen u moru krvi“. Uvjerenje da je revolucija nužna i da se približava čas kada će ona biti moguća i dalje je ostalo. Ostalo je i uvjerenje da tom neumitnom „trenutku odluke“ treba ići u susret i dočekati ga što spremnije. Na tom opštem revolucionarnom kursu djelatnosti crnogorskih komunista uglavnom se koncentrisala oko dva, kako se smatralo, najvažnija zadatka: prvo, jasnog definisanja crnogorskog državnog, odnosno nacionalnog pitanja; drugo, pripreme odgovarajućih socijalnih i političkih subjekata u crnogorskom društvu da svojom revolucionarnom akcijom to pitanje riješe. Sve ostalo čime su se crnogorski komunisti tada bavili bilo je ili izvedeno iz ova dva krucijalna zadatka ili podređeno njihovom izvršavanju. Razumije se, i jedno i drugo u okvirima i saobrazno pravilima opšte strategije međunarodnog komunističkog pokreta, koju je kreirala Kominterna, a detaljnije razrađivala i operacionalizovala KPJ.

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-27&id=209997

Feljton – Petak, 27. maj 2011. godine

– Više krivaca za crnogorski egzodus

Piše Radovan Radonjić, akademik: Više krivaca za crnogorski egzodus

„Ujedinjenje crnogorskog naroda sa srpskim, koje je bilo ustvari ujedinjenje jedne grupe Crnogoraca sa srpskom gospodom, izvršeno… i učvršćeno ognjem i mačem, uz gruvanje topova i plamen koji se dizao iz stotine zapaljenih kuća, uz premlaćivanje i ubijanje hiljada Crnogoraca, njihovih žena i djece“ (stav komunista)

Komunisti na zaoštravanje društvenih problema nakon uvođenja monarhističke diktature, u principu, reaguju na dva načina: sve većom radikalizacijom vlastitih ocjena o karakteru zajedničke države, odnosno o faktičkoj poziciji Crne Gore u njoj, i sve jasnijim ugrađivanjem nacionalne komponente u crnogorsko državno pitanje. U tom pogledu su karakteristična četiri njihova osnovna stanovišta. Prvo stanovište odnosi se na karakter i ishod ujedinjenja 1918. godine, a njega karakterišu teze: da se „ujedinjenje naroda svih zemalja Jugoslavije u jednu državu izvršeno 1. decembra 1918. godine odigralo… pod prijetnjom naperenih srbijanskih bajoneta, mitraljeza i topova“, da je „ujedinjenje crnogorskog naroda sa srpskim, koje je bilo ustvari ujedinjenje jedne grupe Crnogoraca sa srpskom gospodom, izvršeno… i učvršćeno ognjem i mačem, uz gruvanje topova i plamen koji se dizao iz stotine zapaljenih kuća, uz premlaćivanje i ubijanje hiljada Crnogoraca, njihovih žena i djece“; da su „mjesto bratstva i slobode, srbijanska okupatorska gospoda dala …crnogorskom narodu kamdžiju, tamnicu, kuršum i janičarsku pljačku“.

Narod porobljen

Drugo stanovište bilo je da je crnogorski narod u zajedničkoj državi porobljen, budući da je „izgubio svoju slobodu i samostalnost“. Treće stanovište je da se crnogorsko nacionalno pitanje postavlja kao klasno pitanje, tj. kao pitanje „oslobađanja crnogorskog naroda ispod vladavine gospode kapitalista i bankara“. Četvrto stanovište implicira obavezu komunista na organizovanje revolucionarne akcije čiji cilj treba da bude „vraćanje na stanje od prije 1. decembra 1918. godine“, tj. „davanje narodu pune mogućnosti da se izjasni o sudbini, o državnom uređenju“.
Slična uvjerenja dijeli i komunistička omladina Crne Gore, koja svesrdno poržava proglas komunističke omladine Jugoslavije od 1. decembra 1932. godine o bojkotu proslave dana ujedinjenja. U tom proglasu je pisalo da 1.decembar nije dan koji treba da podsjeća na oslobođenje jugoslovenskih naroda, već „simbol ropstva svih naroda Jugoslavije, koje već četrnaest godina pljačka udružena krupna buržoazija Srba, Hrvata i Slovenaca pod hegemonijom srpske militarističke monarhije“.

Korjenite promjene

Za razliku od srpskih stranaka, crnogorski komunisti nijesu imali dilema oko toga ko je sve, čime doprinio da se Crna Gora nađe u takvoj situaciji i zašto upravo njima pripada uloga predvodnika u „odličnom poduhvatu“ da se to stanje korjenito promijeni, tj. da se crnogorsko državno i nacionalno pitanje pravedno riješi. Po njihovom uvjerenju, naime, za crnogorski egzodus bilo je više krivaca. Glavni i svakako najveći krivac za porobljavanje Crne Gore bila je velikosrpska buržoazija, čiji nezajažljivi hegemonistički i eksploatatorski apetiti predstavljaju prijetnju za prava i slobode ne samo svih Južnih Slovena, nego i srpskog naroda samog. U tom smislu govorilo se da isto kao što za crnogorsku sirotinju nije donijelo nikakvu pozitivnu promjenu to što je vlast kralja Nikole zamijenila vlast kralja Aleksandra Karađorđevića, njegovog „dičnog rođaka“ koji ga je nadmašio u lukavstvu i licemjerstvu, tako ni za srpsku sirotinju nije bolje to što se umjesto pod tuđinom nalazi pod vlašću „svoje“ buržoazije. Srpski radnik i seljak, koga „već skoro cijelo stoljeće obmanjuju njegovom slobodom oni kojima ta sloboda donosi ćara“, isto je toliko ponižen i ugnjeten „kao svi njegovi drugovi po ostalim pokrajinama“.

Vođe izdale

Drugi krivac što je Crna Gora „lišena svoje državne samostalnosti i prisajedinjenja državi SHS“ bio je, kako je ocijenjeno na IV kongresu KPJ, francuski i engleski imperijalizam. Kasnije će „saveznička“ krivica biti redukovana na francusku kolonijalističku politiku, koja, u sprezi sa isto takvom politikom srpske buržoazije, teži novom pokoravanju Balkana, tek oslobođenog od turskog i austrougarskog ropstva. Treći krivac za crnogorska stradanja u zajedničkoj državi, ne manje važan od prethodna dva, jeste crnogorsko vođstvo koje je sopstvene interese pretpostavilo interesima zemlje, odnosno pravima i slobodama njenih građana. O tome se u jednom dokumentu crnogorskih komunista kaže: „Crnogorski narod je duboko zadojen ljubavlju za slobodu jednom tradicionalnom težnjom za samostalnost i nezavisnost. Ova težnja je ispravna i dokumentirana herojskom borbom kroz stoljeća. Poslije svjetskog rata kada je srpska armija okupirala Crnu Goru Crnogorci su mnogobrojnim krvavim žrtvama dokazali svoju vjernost predanjima predaka. Ova ljubav za slobodu je bila u to vrijeme kompromitovana od njihovih vođa izdajstvom. Jedan dio vođa prešao je u redove srbijanskih imperijalista, a drugi dio je ovu borbu za slobodu iskoristio za monarhijske interese detronizirane dinastije“.
To što je šestojanuarska diktatura objektivno išla na ruku novom „nacionalnom kursu“ crnogorskih komunista, nikako ne znači da je njegovo oživotvorenje teklo „po planu“ i bez zastoja. Mnogi problemi u tom pogledu izvirali su kako iz kolebanja samih komunista u formulisanju zadataka koje je trebalo neposredno da rješavaju, tako i iz nepreciznosti i nejasnoća u direktivama CK KPJ, u kojima su „konkretizovani“ zadaci komunističkog pokreta u organizovanju revolucionarne akcije i klasne borbe svjetskog proleterijata.

Izvjesna kolebanja

U prvom slučaju, tj. u slučaju izvjesnih kolebanja samih komunista, prevashodno se radilo o tome da se jedan dio partijskih kadrova veoma sporo oslobađao svojih ranijih shvatanja o državnom i nacionalnom pitanju. Taj problem je bio toliko izražen da je CK KPJ, na primjer, bio prinuđen da u jednom pismu partijskom članstvu u Crnoj Gori i Boki Kotorskoj 1931. godine oštro ukaže na potrebu suprotstavljanja svojevrsnoj denacionalizaciji Crnogoraca, odnosno nastojanjima monarhije da „nasilnim putem pretopi Crnogorce u novoskovano jugoslovenstvo, koje u prvom redu ima da služi interesima beogradske čaršije i velikosrpske hegemonističke buržoazije, da slomi svaki otpor Crnogoraca i njihovo nacionalno oslobođenje i tim činom upregne radne mase da služe ekonomskim i političkim interesima vojno-fašističke diktature“. Nacionalni problem u Crnoj Gori – stajalo je u tom pismu – „jeste i biće jedna od najjačih poluga u revolucionarnoj borbi i trebaće mu posvetiti osobitu pažnju“. Osim toga, komunisti su se kolebali još i u procjeni da li u Crnoj Gori uopšte postoje ikakvi uslovi za stvaranje nacionalnog revolucionarnog pokreta“.

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-28&id=210038

Feljton – Subota, 28. maj 2011. godine

– Borba za „nezavisne crnogorske republike“

Piše Radovan Radonjić, akademik: Borba za „nezavisne crnogorske republike“

U Jugoslaviji živi pet naroda:  Srbi, Hrvati, Slovenci, Crnogorci i Makedonci, te svaki od njih ima pravo da samostalno odlučuje o formama zajedništva sa drugima

Kolebanja kod crnogorskih komunista u pogledu „nacionalne linije” izazivale su i veoma česte izmjene kursa eksternih autoriteta i njihovi pozivi na „klasnu disciplinu” u izvršavanju ne uvijek jasnih odluka, kakva je na primjer bila ona da se napusti politika „razbijanja Jugoslavije”. Krajem 1934. godine, naime, u vrijeme održavanja IV zemaljske konferencije KPJ, na snazi je bila kominternovska direktiva, inače prihvaćena na IV kongresu KPJ, o samoopredjeljenju do otcjepljenja. U tom duhu je na IV zemaljskoj konferenciji utvrđena čak i obaveza komunista da se bore za „pravo samoodređenja do otcjepljenja svim potlačenim narodima – Hrvatima, Slovencima, Makedoncima, Crnogorcima itd”. U junu 1935. godine, međutim, na sastanku CK KPJ u Splitu, na inicijativu Kominterne, napušta se ideja razbijanja Jugoslavije i prihvata orijentacija na nacionalnu ravnopravnost na bazi njenog revolucionarnog demokratskog preobražaja. Rukovodstvo KPJ tada konstatuje da je „glavna zadaća komunista da ujedine sve protufašističke snage i da porast borbenog raspoloženja najširih narodnih masa pretvore u snažan val protufašističkih masovnih akcija”.

Promjena strategije

U tu svrhu, kaže se u rezoluciji koja je tom prilikom usvojena, treba „provesti konferencije pristaša narodnooslobodilačkog pokreta u hrvatskim krajevima, slovenačku nacionalno-revolucionarnu konferenciju, savjetovanje seljaka – komunista iz Srbije i crnogorsku nacionalno- revolucionarnu konferenciju”. Prihvatajući takvu obavezu, Pokrajinski komitet KPJ za Crnu Goru je u pismu Centranom komitetu KPJ od 2. juna 1935. godine izrazio uvjerenje da postoje uslovi za organizovanje nacionalnog revolucionarnog pokreta u Crnoj Gori, za kojim je potreba utoliko veća što je bivši „pokret zelenaški crkao”. Izvjesna promjena te strategije, barem kada je u pitanju okvir unutar kojeg je treba sprovoditi, izvršene su samo par mjeseci kasnije. Kominterna je na svom VII kongresu, održanom jula i avgusta 1935. godine, ocijenila da fašizam, kao najveću opasnost za čovječanstvo, ne mogu suzbiti samo komunisti i radička klasa, već da borba podrazumijeva jedinstven front svih ugroženih naroda i država.

Zajedničke akcije

Nalog Kominterne svojim „sekcijama” da „vode računa o promijenjenoj situaciji i da taktiku jedinstvenog fronta primjenjuju na nov način, sklapajući sporazume s organizacijama radnih masa raznih političkih pravaca za zajedničke akcije u preduzećima, mjestima, oblastima, pokrajinama, kao i u međunarodnim razmjerama”, za jugoslovenske i crnogorske komuniste je značio obavezu da napuste ne samo dotadašnju strategiju borbe „klase protiv klase”, što su oni orijentacijom na organizovanje nacionalno-revolucionarnih pokreta donekle već bili uradili, nego i strategiju razbijanja Jugoslavije. Nova, obavezujuća, kominternovska formula glasila je: „Ravnopravnost na bazi revolucionarnog demokratskog preobražaja Jugoslavije”.
Saobrazno tom zaokretu, Biro Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru sačinio je u drugoj polovini 1935. godine materijal: O nacionalnom oslobodilačkom pokretu u Crnoj Gori, u kome se u pogledu rješavanja crnogorskog pitanja afirmiše, s jedne strane, princip revolucionarne borbe, koja sadrži sve pretpostavke klasne borbe za radikalne socijalne promjene i, s druge strane, princip samoopredjeljenja do otcjepljenja, uz pretpostavku jedinstva jugoslovenskih naroda na bazi ravnopravnosti.

Nacionalna posebnost

U razradi tih principa ističu se kao krucijalne tri stvari:
Prvo, da nacionalno-revolucionarna borba u Crnoj Gori mora da se vodi pod parolom „nezavisne crnogorske republike”;
Drugo, da takvo pravo Crnogorcima može dati samo pobjedonosna revolucija radnika i seljaka;
Treće, da ako oslobođeni crnogorski narod izrazi želju da sa ostalim jugoslovenskim narodima i sa cijelim Balkanom živi zajedno, to mu niko ne može osporiti.
U tom dokumentu, doduše, nema izričitog iskaza o tome da pravo Crnogoraca na samoopredjeljenje, čiji će politički oblik biti „nezavisna crnogorska republika”, proizilazi i iz njihove nacionalne posebnosti. Faktički, međutim, on odražava takvo shvatanje budući da upravo u vrijeme njegovog nastanka u listu „Zeta”, veoma bliskom komunistima, izlazi članak anonimnog autora u kome se navodi da u Jugoslaviji živi pet naroda: Srbi, Hrvati, Slovenci, Crnogorci i Makedonci, te da svaki od njih ima pravo da samostalno odlučuje o formama zajedništva sa drugima. Isti anonimni autor reaguje i na pokušaj Ivana Vujoševića da dokaže kako u preuređenoj Jugoslaviji Crnoj Gori nije potrebna samostalnost, tvrdeći da je Crna Gora ostala nerazvijena baš zato što je u „ujedinjenoj Jugoslaviji” podvrgnuta „jednom specijalnom političkom i ekonomskom režimu” koji je značio „najtežu povredu osnovnih građanskih prava i političkih sloboda, a naročito povredu glavnih vitalnih uslova i potreba Crnogoraca”.
Ideja o sintezi klasnog i nacionalnog kao osnovi otpora nadirućem fašizmu, i bitnoj pretpostavci rješenja glavnih unutrašnjih problema – koja se nešto kasnije javlja – ne samo što implicira rješavanje nacionalnog pitanja kao prioritetnog političkog zadatka crnogorskih komunista, već nameće i potrebu da se sve to i teorijski objasni i obrazloži. U tom kontekstu, u prilog tezi o crnogorskoj nacionalnoj posebnosti, koju komunisti sve više usvajaju i afirmišu, navode se razni momenti i elementi – od istorijske individualnosti, pod kojom se podrazumijeva odvojeni (zasebni) državni, ekonomski, kulturni i politički život Crnogoraca, do posebnog morala i pogleda na svijet koji je formiran u njihovoj stalnoj borbi za slobodu.

Bez ucjena

Takav pristup pitanja crnogorske nacionalne posebnosti, na primjer, sadrži Platforma za saradnju svih Crnogoraca za demokratiju i ravnopravnost Crne Gore u Jugoslaviji, koju formuliše Radničko-seljačka stranka, nedugo nakon VI pokrajinske konferencije KPJ za Crnu Goru, 1937. godine. U tom dokumentu se, uz ostalo (u prvom redu obaveze u pogledu rješavanja ekonomskih problema i poboljšanja standarda radnika i seljaka), ističe teza da nacionalno pitanje nije samo seljačko pitanje, već da predstavlja izraz ekonomskih, političkih i kulturnih potreba crnogorskog društva u cjelini. Na fonu te teze traži se donošenje novog ustava „po sporazumu slobodno izabranih predstavnika svake pokrajine, bez ucjene i nadglasavanja, koji će ustav zagarantovati ravnopravnost svim narodima i nacionalno-istorijskim individualitetima u Jugoslaviji”, u kojoj bi Crna Gora trebalo da bude jedna od federalnih jedinica, odnosno da „Crna Gora prilikom preuređenja države ima biti ravnopravna politička jedinica sa ostalim političkim jedinicama u okviru današnje Jugoslavije”. Da bi sve to izgledalo što uvjerljivije, kaže se u tom dokumentu, valjalo bi pristupiti pisanju „naše narodne istorije”, s ciljem da se afirmiše crnogorska nacionalna posebnost.

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-29&id=210143

Feljton – Nedjelja, 29. maj 2011. godine

– Crnogorcima ista prava kao i drugim narodima

Radovan Radonjić, akademik: Crnogorcima ista prava kao i drugim narodima

Milovan Đilas je, u svom referatu, na Petoj zemaljskoj konferenciji KPJ konstatovao da je proces konstituisanja crnogorske nacije završen krajem XIX i početkom XX vijeka. Od tog trenutka, smatralo se, osnovni pogledi komunista o crnogorskom nacionalnom pitanju bili su jasni i precizni: Crnogorci su i kao nacionalna posebnost bili u ravni sa drugim južnoslovenskim narodima

Nov podsticaj angažovanju komunista na teorijskoj razradi pitanja crnogorske nacionalne posebnosti daju ocjene KPJ, iz 1939. godine, o šteti koju revolucionarnom pokretu u Jugoslaviji donose neprecizno definisani stavovi o nacionalnom pitanju. Dijelom pod uticajem tih ocjena, a dijelom na temelju uočavanja koliko i kako se problemi u toj oblasti reflektuju na ukupna politička dešavanja u Crnoj Gori, na VIII pokrajinskoj konferenciji KPJ za Crnu Goru, avgusta 1940. godine, odobrena je ranija orijentacija u odnosu na nacionalno pitanje, utvrđena obaveza njenog daljeg snaženja i istaknuta potreba pisanja brošure o crnogorskom nacionalnom pitanju. Istovremeno, u okviru priprema za V zemaljsku konferenciju KPJ, dato je više primjedbi na tretman crnogorskog nacionalnog pitanja u referatu koji je za taj skup bio pripremio Moša Pijade, što je imalo za posljedicu da se priprema tog referata povjeri Milovanu Đilasu. Pijade je tvrdio da je Crna Gora, uprkos njenoj tradiciji, državnosti i samostalnosti, primjer seljačke zemlje sa još nepreživjelim ostacima plemenske organizacije u kojoj je proces formiranja nacije počeo „tek kad su Crnogorci imali da osete srpsko nasilje i eksploataciju” – i nije završen.

Nove težnje

Đilas je, u svom referatu, međutim, konstatovao da je proces konstituisanja crnogorske nacije završen krajem XIX i početkom XX vijeka. Od tog trenutka, smatralo se, osnovni pogledi komunista o crnogorskom nacionalnom pitanju bili su jasni i precizni: Crnogorci su i kao nacionalna posebnost bili u ravni sa drugim južnoslovenskim narodima. I po tom osnovu, dakle, crnogorski narod je imao ista prava kao i drugi južnoslovenski narodi na samoopredjeljenje do otcjepljenja, odnosno iste mogućnosti da koristeći ta prava bude konstituent nove demokratske i federativne države u kojoj će zajedno s njima, u istoj mjeri koliko i oni, ostvarivati svoje istorijske težnje. S tim i takvim uvjerenjima crnogorskih komunista korespondirao je zakjučak V zemaljske konferencije KPJ u odnosu na crnogorsko nacionalno pitanje, u kome se ističe da borba „za ravnopravnost i samoopredjeljenje crnogorskog naroda” podrazumijeva, uz ostalo, borbu protiv „vođstva federalista koji pomoću italijanskih imperijalista pripremaju nov jaram crnogorskom narodu”.

Dva orjentira

Kao nosilac posla na stvaranju masovne baze revolucije, koja se već od 1935. godine naziva Narodnim frontom slobode, crnogorski komunisti imaju dva orijentira: odluke VII kongresa Kominterne o stvaranju narodnih frontova i programske zahtjeve CK KPJ u pogledu ostvarivanja tog zadatka na čitavom jugoslovenskom prostoru. Kominterna je na svom VII kongresu obavezala sve komuniste svijeta, prvo, na to da oko sebe okupe i na svojoj programskoj platformi jedinstveno angažuju sve kojima odgovara promjena postojećeg društvenog stanja (radništvo, seljaštvo, omladinu, žene), a potom da se angažuju na stvaranju „nadstranačkih klasnih organa”, odnosno „jedinstvenog fronta u preduzećima, među nezaposlenima, u radničkim četvrtima i među malim ljudima grada i sela”. CK KPJ je, pak, tražio da to okupljanje i objedinjavanje bude u skladu s njegovim konkretnim programskim opredjeljenjima i ciljevima, koji su podrazumijevali: prvo, stvaranje „revolucionarnog jedinstva radničke klase kao okosnice jedinstvenog fronta svih radnika i nacionalno ugnjetenih slojeva”, što je trebalo da bude zaloga za rušenje kapitalističkog društveno-političkog sistema, bez čega nije bilo moguće ostvariti željeni socijalni, privredni, nacionalni i kulturni progres;

Široko krilo

Drugo, postizanje pune saglasnosti u pogledu „preuređenja državne zajednice na osnovama ravnopravnosti svih njenih naroda”; Treće, puno angažovanje u antifašističkoj borbi na međunarodnom planu”, u borbi protiv aspiracije fašističkih sila prema Jugoslaviji i sve neposrednije opasnosti od njihove agresije, u „borbi protiv kolebljive spoljne politike jugoslovenskih režima, protiv političkog i privrednog vezivanja Jugoslavije za fašističke sile, za priznavanje Sovjetskog Saveza i oslonac na njega”.
Tim ciljevima inklnirali su zaključci usvojeni na IV zemaljskoj konferenciji KPJ, kojima se od pokrajinskih organizacija tražilo da „među masama ugnjetenih naroda moraju svuda da pomažu stvaranje i izgradnju nacionalno revolucionarnih pokreta i organizacija”. U skladu s njima bio je zahtjev iz rezolucije CK KPJ, iz marta 1935. godine, da „nacionalno revolucionarni rad ne smije imati za cilj da stvori izolirane, sektaške, nacionalno revolucionarne grupacije, nego mora biti uperen u tom pravcu da se u procesu masovne borbe protiv nacionalnog ugnjetavanja i porobljavanja, kao i preko štampe i druge propagande i organizacije i agitacije protiv fašističkih grupa, među ugnjetenim narodima, kao i protiv nacionalnog neformizma, stvori jedno široko revolucionarno krilo nacionalno oslobodilačkog pokreta kao jednog od glavnih djelova protufašističkog narodnog fronta“.

Jedinstven zadatak

Samo tri mjeseca kasnije, na sjednici CK KPJ u Splitu, utvrđen je jedinstven zadatak za sve jugoslovenske komuniste, koji je podrazumijevao: 1) da Partija traži i ističe ono što ima zajedničko sa vođstvima građanskih partija, a ne ono što ih razdvaja; 2) svuda organizovati javne i za mase vidljive manifestacije solidarnosti radnika sa seljaštvom i nacionalno-oslobodilačkom borbom; 3) najaktivnije učestvovati u svim pokretima, akcijama i borbama seljaštva, ugnjetenih naroda i srednjih slojeva; 4) sklapati borbene sporazume sa svim mjesnim organizacijama seljačkih i građanskih opozicionih stranaka i organizacija; 5) ulaziti u sve organizacije koje imaju nacionalno-oslobodilački karakter, naročito na selima, i pridobijati čitave te organizacije za antifašističku borbu, ostavljajući ih u sklopu njihove partije.

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-30&id=210210

Feljton – Ponedjeljak, 30. maj 2011. godine

– Crnogorski seljak „opljačkan do kože“

Radovan Radonjić, akademik: Crnogorski seljak „opljačkan do kože“

Izgledi građanskih stranaka da ostvare neki značajniji uticaj na političko opredjeljenje masa bili su veoma mali. Njihov „manevarski prostor“ dodatno je bio sužen i time što su, ostavši trajno vezane za svoje centrale van Crne Gore, odbile učešće u stvaranju Narodnog fronta i prepustile komunistima da taj posao odrade sami

U Crnoj Gori su sve te ideje bile široko prihvaćene, i to ne samo u redovima komunista čije je rukovodstvo u jesen 1935. godine, postupajući „u duhu direktiva CK“, pristupilo stvaranju „protivfašističkog pokreta na širokoj osnovi, u kojemu bi bili usklađeni svi oblici borbe radničke klase i njihovih organizacija, seljaštva i nacionalno-revolucionarnog pokreta“, nego i unutar drugih političkih subjekata, osobito omladine. Ekonomska, socijalna i politička „zrelost“ Crne Gore za prihvatanje ideje sveopšte pobune protiv datog i traženje novih, bitno drugačijih solucija društvenog razvoja, bila je očigledna. U Crnoj Gori je, prema podacima iz popisa 1931. godine, od veoma siromašne poljoprivrede, šumarstva i ribolova živjelo 79,3 odsto, od industrije i zanatstva šest odsto, od trgovine, kredita i saobraćaja četiri odsto, a od svih ostalih djelatnosti (javnih i vojnih službi, slobodnog zanimanja itd.) 10 odsto stanovništva. U zvaničnim izvještajima njene Trgovinsko-industrijske i zanatske komore pisalo je da „nijedna privredna radinost na području Komore nije dostigla takav stupanj razvitka, da bi uslovila rentabilitet i privredni efekat (prinos), koji su neizbježni u procesu proizvodnje“ i da „opšta proizvodnja na komorskom području kao zasebne privredne jedinice nije u stanju da privrednim subjektima osigura materijalnu naknadu u tolikoj mjeri koliko je potrebno za opstanak i podmirenje drugih raznovrsnih potreba“.

Reakcije masa

Vlast, međutim, ne samo što ništa ne preduzima da se ekonomska i socijalna situacija popravi, već smatra da u tom pogledu i ne treba ništa činiti. Njeni stručnjaci, naime, početkom 1934. godine predlažu „ekonomsku strategiju“ koja umjesto izgradnje kapitalnih privrednih objekata, preferira bavljenje „sitnim poslovima“, jer, kako kažu: „Da prođe jadranska željeznica kroz Crnu Goru, koje bi selo moglo doći kolskim putem do nje? Što bi izvezli njom? Uvezeno kako bi donijeli do svojih domova“? Reakcija siromašnih masa na sve to bila je upravo onakva kako je predviđeno na IV kongresu KPJ, kada je rečeno da „crnogorsko seljaštvo, pritisnuto strahovitim progonima i glađu i opljačkano do kože“, zakonito teži revoluciji i „nezavisnosti Crne Gore“.

Uporišne tačke

Izgledi građanskih stranaka da u takvim okolnostima ostvare neki značajniji uticaj na političko opredjeljenje masa bili su veoma mali. Njihov „manevarski prostor“ dodatno je bio sužen i time što su, ostavši trajno vezane za svoje centrale van Crne Gore, odbile učešće u stvaranju Narodnog fronta i prepustile komunistima da taj posao odrade sami. Iako najmanji po broju članova koje njihova organizacija okuplja, komunisti su iskoristili takvu priliku i u proces formiranja Narodnog fronta išli s platformom čije su uporišne tačke bile: (a) nacionalna samostalnost Crne Gore, (b) koja će biti ostvarena na osnovu principa samopredjeljenja do otcjepljenja i (c) značiće oslobođenje od ropskog položaja putem uspostavljanja vlasti radnika i seljaka. Da će takvu platformu, osim demokratski raspoložene mase seljaštva, radništva i inteligencije, prihvatiti i pojedine lijevo orijentisane opozicione grupe, nije bilo nikakve sumnje. Prvi konkretan dokaz u tom smislu pružio je opozicioni zbor narodnofrontovskog karaktera održan u Nikšiću 5. avgusta 1935. godine. Osuđujući sve ranije režime, „koji su vodili jednu nenarodnu politiku i time doveli narod i zemlju do ivice propasti“, i uvjereni da je jedino „seljački stalež“ kadar da riješi pitanje „unutrašnje sloge, državne sigurnosti i napretka“, učesnici ovog zbora traže „nesmetanu vladavinu narodnog suvereniteta“, što konkretno znači:
u oblasti ljudskih i političkih prava – punu slobodu djelovanja za sve društvene redove, pokrete i partije, kao i punu slobodu štampe, udruživanja, zbora i dogovora;

Novi zakoni

u oblasti zakonodavstva – ukidanje svih „reakcionarnih političkih zakona“, u prvom redu zakona o zaštiti države, i donošenje novog izbornog zakona sa opštim neposrednim pravom glasa za oba pola, zakona o korupciji „sa povratnom snagom od dana ujedinjenja pa sve do danas“, te „samoupravnog zakonodavstva koje će osigurati potpunu samoupravu opštine“;
u sferi vlasti – raspuštanje parlamenta i raspisivanje slobodnih izbora za Narodnu skupštinu, ukidanje Senata, zamjenu Ministarstva fizičkog vaspitanja Ministarstvom rada, ukidanje žandarmerijskih stanica po selima i „svih vrsta egzekutora“, izbor neutralne Vlade sastavljene „od priznatih autoriteta, prijatelja narodne sloge i građanskih sloboda“;
u sferi ekonomskih prava i sloboda – koja je jako važna budući da „političke slobode nijesu nikad zagarantovane bez ekonomske sigurnosti zasnovane na društvenoj pravdi“ – brisanje svih dugova, „etatiziranje“ industrijskih preduzeća i ukidanje svih vrsta kartela, oduzimanje zemlje svima onima koji je lično ne obrađuju i dodjelu ove zemljoradnicima i ostalim siromašnim građanima koji se žele posvetiti zemljoradnji, slobodnu proizvodnju i prodaju duvana i pojeftinjenje svih monopolskih artikala koji su „neophodno nužni“ narodu, izjednačavanje cijena svih poljoprivrednih artikala u čitavoj zemlji nužno potrebnih za prehranu siromašnog stanovništva;

Isplata duga

u oblasti privrednog razvoja – izgradnju željezničke mreže kroz Crnu Goru, isušenje Skadarskog jezera i „primjenu savremenih tehničkih sredstava za iskorišćavanje rječnih snaga sa čime bi se riješilo pitanje ishrane Crne Gore“, isplatu stanovništvu predratne Crne Gore 10 miliona zlatnih njemačkih maraka dobijenih na ime reparacije; u oblasti socijalne politike – ukidanje svih nepravilno priznatih penzija, ukidanje školarine u svim oblicima obrazovanja, osmočasovno radno vrijeme i penziono osiguranje radnika i namještenika, davanje pristojne pomoći „ustašama“ i njihovim udovicama i siročadi, nabavka žita u vrijednosti 10-15 miliona dinara i podjela ovog siromašnom stanovništvu; u oblasti spoljne politike-uspostavljanje diplomatskih i trgovinskih odnosa sa sovjetskom Rusijom.

http://www.pobjeda.co.me/citanje.php?datum=2011-05-31&id=210316

Feljton – Utorak, 31. maj 2011. godine